Loading...

مزاج شناسي در طب سنتي ايران

مزاج شناسي در طب سنتي ايران

از ديدگاه طب سنتي ايران هر جسم مركبي اعم از انسان، حيوان، گياه و ... از چهار عنصر يا راس اصلي تشكيل شده است؛ يعني هر چيزي از تأثير اين چهار ركن بر روي هم و خلق يك كيفيت جديد ايجاد مي‌شود و در واقع مقدار و نسبت هر كدام از اين اركان، تعيين كننده مزاج جسم مر

اين چهار ركن عبارتند از: آتش عنصري، هواي عنصري، آب عنصري و خاك عنصري. هر يك از اين عناصر داراي دو كيفيت هستند: آتش: داراي طبيعت گرم و خشك هوا: داراي طبيعت گرم و تر آب: داراي طبيعت سرد و تر خاك: داراي طبيعت سرد و خشك

تركيب عناصر
اگر در يك جسم مركب، عنصر آتش بيش از ساير عناصر وجود داشته باشد، مزاج آن گرم و خشك خواهد بود. چنانچه در يك جسم مركب عنصر هوا بيش از ساير عناصر وجود داشته باشد مزاج آن گرم و تر است. اگر در يك جسم مركب عنصر آب بيش از ساير عناصر وجود داشته باشد مزاج آن سرد و تر است. و در صورتي كه عنصر خاك بيشتر باشد، مزاج آن جسم سرد و خشك خواهد بود. اگر در يك جسم مركب دو عنصر آتش و هوا بيش از ساير عناصر ديگر باشد، مزاج آن گرم خواهد بود؛ چرا كه خشكي آتش، رطوبت هوا را خنثي كرده و در نهايت غلبه با گرمي خواهد بود. اگر غلبه با دو عنصر آب و خاك باشد، مزاج آن جسم سرد خواهد بود و در صورتي كه غلبه با دو عنصر آتش و خاك باشد، مزاج آن خشك است. پس تا اينجا هشت نوع مزاج را تعريف كرديم. چنانچه در يك جسم مركب مقادير متناسبي از هر چهار عنصر وجود داشته باشد، يك مزاج معتدل خواهيم داشت. با اين توصيه، نُه مزاج اصلي داريم. اگر چه با توجه به تفاوت نسبت آميختني اين عناصر چهار گانه در هر جسم مركب، اعم از جاندار و بي‌جان بي‌نهايت مزاج وجود دارد. در واقع ما بين هر يك ازاين مزاج‌هاي نه گانه اصلي، طيفي از مزاج‌ها با تفاوت در كيفيت خواهيم داشت. به همين دليل است كه هيچ دو نفري كاملاً با هم يكسان نيستند (اگر چه در نهايت در اين طيف‌هاي نه گانه كلي قابل طبقه‌بندي هستند).

مزاج گرم و خشك
خصوصيات جسمي: اين افراد لاغر اندام هستند و رنگ چهره و سفيدي چشم آنان به زردي مي‌زند. پوستي گرم و خشك دارند. گرمايي هستند و تحمل فصل تابستان را ندارند. عطش زياد و دهاني خشك دارند. بهترين فصل براي آنها، فصل زمستان است. كم‌خوابند، تمايل به خوردن ترشي‌ها مثل لواشك و سركه و مواد سرد مثل خيار و كاهو دارند و به خوردن خوراكي‌هاي شيرين كمتر تمايل نشان مي‌دهند.

مزاج گرم و خشك و احتمال بيماري‌ها
افراد گرم و خشك (به اصطلاح غلط، صفراوي مزاج) در صورت عدم رعايت دستورها، استعداد بيشتري براي بروز اختلالات و بيماري‌ها زير پيدا مي‌كنند: اضطراب و تنش فكري، ميگرن، وزوز گوش، تپش قلب، اسهال خوني، هپاتيت، زردي، لكه‌بيني و افزايش خونريزي هنگام پريود، انزال زودرس، تلخي دهان، سرفه خشك، بي‌خوابي، سوزش بي‌دليل ادرار و لاغري شديد.

تشخيص مزاج
لمس: گرمي و سردي پوست نشانه گرمي و سردي مزاج و نرمي و زبري پوست نشانه رطوبت و خشكي مزاج است. البته اينها به شرطي صحيح است كه لمس كننده معتدل باشد يا در قياس با پوست معتدل راجع‌به مزاج لمس شونده قضاوت كند.
چاقي و لاغري: لاغري نشانه خشكي و چاقي نشانه رطوبت است. درشتي اندام و گوشت فراوان در افراد دموي (گرم و تر) ديده مي‌شود و چربي در بدن نشانه سردي و تري (بلغم) است. بنابراين لاغرها صفراوي و يا سوداوي هستند.
مو: موي زياد و رشد سريع و رنگ سياه آن دليل بر گرمي مزاج است. كمي مو و رنگ روشن آن دليل بر سردي و مجعد بودن نشانه خشكي و موي صاف نشانه رطوبت است.
رنگ بدن: سفيدي رنگ پوست بدن دليل بر سردي و سرخي و گندم گوني آن دليل بر گرمي مزاج است. زردي نشانه گرمي، رنگ بادنجاني (تيره بي‌روح و غير درخشان) نشانه سردي و خشكي و رنگ گچي و سربي نيز دليل بر سردي مزاج مي‌باشد.
وضعيت اعضاي بدن: فراخي سينه، عروق برجسته و نبض قوي و درشتي مفاصل نشانه حرارت و خلاف اينها نشانه سردي است.
تأثير گرفتن از سردي و گرمي، تري و خشكي: افراد گرم مزاج تحمل گرما را ندارند و در هواي خنك راحت‌ترند. همچنين غذاهاي گرم مثل ادويه با آنها سازگاري ندارد. ممكن است با خوردن كمي دارچين خارش بگيرند يا با خوردن چند خرما جوش بزنند. برعكس سرد مزاجان به غذا و هواي گرم بيشتر علاقه دارند. مايل به شيريني و گريزان از ترشي و سردي‌ها بوده و با خوردن ترشي‌ها ممكن است هنگام خواب، آب از دهانشان خارج شود.
نوع فعاليت: افراد سرد مزاج در شروع يك كار مشكل دارند و به اصطلاح دير گرم مي‌شوند. اما گرم مزاجان كارها را به سرعت شروع مي‌كنند. گرمي مزاج گاه باعث شتاب‌زدگي و عجول بودن مي‌گردد و اين افراد ممكن است ثبات راي نداشته باشند. خشمگين شدن هم از علامات گرمي مزاج است؛ اما سرد مزاجان برعكس افرادي آرام و صبور هستند.
فضولات دفع شده: موادي كه به صورت عرق، مدفوع و ... از انسان دفع مي‌شود، مي‌تواند نمايانگر حرارت و برودت مزاج باشد. اين مواد در صورتي كه پُر رنگ و داراي بوي تند باشند نشانه حرارت مزاج و در صورتي كه كمرنگ و بي‌بو باشند، نشانه سردي مزاج هستند.
خواب و بيداري: زيادي خواب نشانه سردي و يا رطوبت است. كم‌خوابي معمولاً ناشي از گرمي و يا خشكي مزاج است.
وضعيت روحي- عصبي: قوت، سرعت و كثرت افعال مربوط به روح و اعصاب و نشانه گرمي است. مثلاً گرم مزاجان پر حرف هستند و با سرعت بيشتري صحبت مي‌كنند، در حالي كه سرد مزاجان خيلي آهسته، آرام و شمرده صحبت مي‌كنند و كم حرف‌ترند. قدرت يادگيري و حافظه در گرمي مزاج بهتر مي‌شود.
يبوست باعث ثبات راي و رطوبت باعث انعطاف‌پذيري مي‌شود. سردي مايه ترس و گرمي مايه شجاعت است.
براي سهولت تشخيص مزاج‌ها با توجه به نشانه‌هاي ياد شده، خصوصيات مزاجي چهار گروه را بيان مي‌كنيم. بديهي است با توجه به مقدمه بحث، مزاج طيف‌هاي حد وسط به راحتي قابل تشخيص خواهد بود. با توجه به غلبه هر يك از نشانه‌هاي چهار گانه بر چهار گروه مزاجي ديگر، توصيه‌هاي مناسب براي ساير مزاج‌ها ارائه مي‌شود و مي‌توان استنباط و استدلال كرد كه در صورت عدم رعايت توصيه‌ها هر يك از اين مزاج‌ها بيشتر مستعد ابتلا به چه بيماري خواهند بود.

روش صحيح زندگي مزاج گرم و خشك
از هواي تازه و خنك بهره‌مند شود. در رژيم غذايي بيشتر از ميوه، سبزيجات تازه مثل كاهو و اسفناج استفاده كند. مصرف آب و مايعات را به اندازه‌اي افزايش دهند كه ادرار صبحگاهي از حد رنگ زرد ليمويي پُر رنگ‌تر نشود. 6-7 ساعت خواب شبانه داشته باشند. روزهاي تابستان يك ساعت چرت پس از ناهار رطوبت كافي به بدن مي‌رساند. در شرايط فشار عصبي، دستور تنفس و تمرينات ذهني آرامبخش را به كار ببرد.
فعاليت جسمي و ورزشي را در هواي خنك، صبح زود يا شامگاه انجام دهد. هر 12 ساعت بيني را با كمي روغن بادام شيرين طبيعي مرطوب كند. از هوا، محيط، فعاليت‌ها و حالات رواني افزايش دهنده گرمي و خشكي بپرهيزد. از نوشيدن بيش از اندازه چاي و قهوه خودداري كند.
از فعاليت زياد و ورزش شديد كه گرمي و خشكي را افزايش مي‌دهند، پرهيز كند. از بي‌خوابي و كم‌خوابي (كمتر از 5 ساعت) و دير وقت خوابيدن دوري كند. از عصبانيت، هيجانات رواني زياد حرف زدن بپرهيزد. مصرف غذاهاي گرم و خشك را به خصوص در هواي گرم كاهش دهد.


ارسال نظر

(بعد از تائید مدیر منتشر خواهد شد)